‘फातसुङ’ जस्तो बहुचर्चित उपन्यासबाट आख्यानको फरक स्वाद चखाएका काविमोले ‘उरमाल’ (शाद्री भाषामा चिया टिप्ने झोली वा पोको) मार्फत उत्तर बङ्गालको डुवर्स क्षेत्रका चिया बगान र त्यहाँका श्रमिकहरूको जीवनको गहिरो मनोसामाजिक, ऐतिहासिक तथा राजनीतिक चिरफार गरेका छन्। एक विश्व-विख्यात साहित्यिक समीक्षाको मानक र गम्भीर दार्शनिक कोणबाट यस कृतिको गहिरो विश्लेषण यसप्रकार गर्न सकिन्छ:
१. औपनिवेशिक पूँजीवादको जाँतो र चियाको रंगीन सुवास पछाडिको क्रूर यथार्थ
विश्व बजारमा हरेक बिहान उम्लने सुवासित चियाको कपभित्र कति ठूलो मानवीय त्रासदी र रगतको इथोपियन इतिहास लुकेको हुन्छ भन्ने कुराको जीवन्त दस्ताबेज हो ‘उरमाल’। बेलायती उपनिवेशकालदेखि नै चिया बगानको हरियाली कायम राख्नका लागि सीमान्तकृत आदिवासी तथा नेपाली समुदायलाई कसरी बन्धक बनाइयो, कसरी उनीहरूलाई पुँजीवादी उत्पादन प्रणालीको एउटा यान्त्रिक पुर्जा मात्र बनाइयो र पुस्तौँदेखि एउटै चक्रव्यूहमा कसरी रुमल्लिन बाध्य पारियो— यसको मनोवैज्ञानिक र ऐतिहासिक गहिराइमा उपन्यास पुगेको छ।
लेखकले चियाबारीको हरियालीलाई केवल प्रकृतिको सौन्दर्यका रूपमा मात्र चित्रण गरेका छैनन्। जबकी यो हरियाली त हजारौँ श्रमिकहरूको असामयिक मृत्यु, कुपोषण, निरक्षरता र शोषणको रगतले सिञ्चिएको एक हरियो आवरण हो भन्ने दार्शनिक सत्य स्थापित गरेका छन्। पठन अनुभवका क्रममा पाठकले यो महसुस गर्छन् कि ‘उरमाल’ केवल चिया मजदुरहरूको कथा मात्र होइन, यो सिङ्गो आधुनिक विश्व-अर्थतन्त्रले श्रमिक वर्गमाथि गरेको संस्थागत हिंसाको एक काव्यात्मक र मार्मिक भन्डाफोर हो।
२. कोलाज शिल्प, समयको विच्छिन्नता र मिथकको पुनर्सृजना
‘उरमाल’ को आख्यानात्मक शिल्प (Narrative Structure) कुनै परम्परागत रेखात्मक (Linear) ढाँचामा बग्दैन। यो भग्नावशेषबाट इतिहासका टुक्राहरू टिपेर तयार पारिएको एउटा बृहत् ‘कोलाज’ हो। यसमा ब्रिटिसकालीन क्रूरताका दस्तावेजहरू छन्, स्थानीय लोककथा र मिथकहरू छन्, र आधुनिक राजनीतिक परिवर्तनका छटपटीहरू छन्।
लेखकले समयलाई एकाकार गर्दै भूत, वर्तमान र भविष्यको एउटा अनौठो धागोमा पात्रहरूलाई पिरोलेका छन्। उपन्यासका पात्रहरूको जीवन कुनै निश्चित गन्तव्यतर्फ दौडिरहेको छैन, बल्कि यो त डुवर्सका अनन्त चियाबारीहरूमा चक्कर काटिरहेको एक चक्रवात जस्तै छ। भाषाको प्रयोगमा लेखकले स्थानीय लवज, बोल्ती र बिम्बहरूको जुन मिहीन प्रयोग गरेका छन्, त्यसले कृतिलाई माटोको वास्तविक सुवास दिएको छ। काव्यात्मक गद्यशैली (Poetic Prose) को उच्च प्रयोगले पाठकलाई बौद्धिक रूपमा मात्र होइन, भावनात्मक रूपमा पनि गम्भीर रूपले उद्वेलित बनाउँछ।
३. सीमान्तकृतको राजनीतिक विडम्बना र पहिचानको अन्तरसंघर्ष
उपन्यासको अर्को सबल दार्शनिक पाटो भनेको राज्य, शक्ति र सीमान्तकृत वर्गबीचको विरोधाभास हो। चिया मजदुरहरूका सपनाहरू अति नै नगण्य र आधारभूत छन्— दुई छाक पेटभरि खाना, आफ्ना सन्तानका लागि सामान्य अक्षर, र एक चिम्टी मानवोचित सम्मान। तर, राज्यको नजरमा उनीहरू न नागरिक हुन्, न त पूर्ण मानिस; उनीहरू केवल चियाको मुना टिप्ने एक ‘श्रमशक्ति’ मात्र हुन्।
जब श्रमिकहरू संगठित हुन खोज्छन्, तब राजनीतिक षड्यन्त्र, वर्गीय विभाजन र राज्यको दमनकारी नीतिले उनीहरूलाई कसरी पुनः पराधीन बनाउँछ भन्ने कुरा ‘उरमाल’ ले निर्ममतापूर्वक देखाएको छ। यो केवल एउटा भूगोल वा समुदायको मात्र कथा नभई विश्वभरका उत्पीडित वर्गको साझा मनोवैज्ञानिक र राजनीतिक विडम्बनाको प्रतिबिम्ब हो।
४. मदन पुरस्कारको गरिमा र भारतेली नेपाली साहित्यको सार्वभौमिकता
‘उरमाल’ ले प्राप्त गरेको मदन पुरस्कार केवल एक साहित्यिक पुरस्कारको प्राप्ति मात्र होइन; यो त भौगोलिक सीमा र राज्यका केन्द्रहरूले ओझेलमा पारेका भारतेली नेपाली साहित्यको बौद्धिक परिपक्वता र सौन्दर्यको राष्ट्रिय स्वीकृति पनि हो। यसले यो प्रमाणित गरेको छ कि नेपाली भाषाको सिमाना काठमाडौँ उपत्यका वा नेपालको भौगोलिक मानचित्रमा मात्र सीमित छैन; जहाँजहाँ नेपाली भाषाको मर्म, संवेदना र संघर्ष बाँचिरहेको छ, त्यहाँको माटोबाट विश्वस्तरीय साहित्य सिर्जना हुन सक्छ। छुदेन काविमोले आफ्नो कलममार्फत सीमान्तकृतको पीडालाई विश्वसाहित्यको टेबलमा उभ्याइदिएका छन्।
‘उरमाल’ एक साधारण उपन्यास होइन; यो मानवीय सहनशीलता, शोषणविरुद्धको मौन प्रतिरोधात्मक चेत र इतिहासको बोटबाट झरेका आँसुहरूको महाकाव्य हो। पुस्तक पढेर अन्तिम पृष्ठ पल्टाउँदा पाठकको मनमा चियाको नशालु सुवासभन्दा बढी लाखौँ अनाम श्रमिकहरूको पसिना र सुस्केराको गन्ध स्थायी रूपमा गढेर बस्छ। यदि साहित्यको काम समाजको ऐना बन्नु र मानिसलाई अझ बढी संवेदनशील बनाउनु हो भने, ‘उरमाल’ त्यो काम आफ्नो उच्चतम साहित्यिक सौन्दर्य र वैचारिक गहिराइसाथ पूरा गर्ने एक अमर कृति हो।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्