राजनीतिक निष्ठा र ऐतिहासिक क्रान्तिका सारथि: गोपालमान श्रेष्ठको जीवन र अवसान

थर्पु (तनहुँ) ।

१. प्रारम्भिक जीवन र राजनीतिक चेतनाको उदय

गोपालमान श्रेष्ठको जन्म वि.सं. २००१ सालमा स्याङ्जा जिल्लाको वालिङमा भएको थियो। मध्यमवर्गीय परिवारमा जन्मिनुभएका श्रेष्ठ सानै उमेरदेखि सामाजिक तथा राजनीतिक विषयमा चासो राख्नुहुन्थ्यो। वि.सं. २०१७ सालमा तत्कालीन राजा महेन्द्रले जननिर्वाचित बी.पी. कोइरालाको सरकारलाई पदच्युत गरी प्रजातन्त्रको अपहरण गरेपछि युवा श्रेष्ठको चेतनामा ठूलो विद्रोहको आगो बोलेको थियो।

उच्च शिक्षा अध्ययनका क्रममा त्रिभुवन विश्वविद्यालय र विद्यार्थी राजनीतिमा जोडिँदै उहाँ नेपाली कांग्रेसको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा होमिनुभएको हो। बी.पी. कोइराला, सुवर्ण शमशेर, र गणेशमान सिंहको विचारबाट प्रभावित भई उहाँले गण्डकी क्षेत्रमा प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको आधारशीला खडा गर्नुभयो।

२. सङ्घर्ष, कारागार र पञ्चायतविरोधी आन्दोलन

पञ्चायती व्यवस्थाको कठोर शासनकालमा लोकतन्त्रको पुनर्स्थापनाका लागि खटिने क्रममा श्रेष्ठले धेरैपटक जेलजीवन र निर्वासन भोग्नुपऱ्यो।

• जेल र यातना: पञ्चायतविरुद्ध पर्चा पम्पलेट बाँडेको, भूमिगत सङ्गठन विस्तार गरेको र विरोध प्रदर्शनको नेतृत्व गरेको आरोपमा उहाँले विभिन्न समयमा गरी कूल ५ वर्षभन्दा बढी जेलजीवन बिताउनुभएको थियो।
• स्याङ्जामा कांग्रेसको स्तम्भ: गण्डकी प्रदेश र विशेष गरी स्याङ्जा जिल्लामा नेपाली कांग्रेसलाई भूमिगत अवस्थामै बलियो बनाउन उहाँको अतुलनीय योगदान रह्यो। उहाँ स्याङ्जा कांग्रेसको संस्थापक नेतृत्व तहमा रहनुभयो।
• २०४६ को जनआन्दोलन: सर्वमान्य नेता गणेशमान सिंहको कमाण्डमा भएको २०४६ सालको ऐतिहासिक जनआन्दोलनमा श्रेष्ठले पश्चिमाञ्चल क्षेत्रबाट सडक आन्दोलनको कमाण्ड सम्हाल्नुभएको थियो।

३. १२ बुँदे सहमति र लोकतान्त्रिक क्रान्तिका प्रमुख सूत्रधार

नेपालको आधुनिक इतिहासमा २०६२ सालको दिल्लीमा भएको १२ बुँदे सहमति एक युगान्तकारी मोड थियो। तत्कालीन सात राजनीतिक दल र सशस्त्र युद्धरत सरोकारवालाहरूलाई एकै ठाउँमा ल्याउन गोपालमान श्रेष्ठले खेलेको भूमिका ऐतिहासिक छ।

नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) का तर्फबाट कार्यवाहक सभापतिको हैसियतमा उहाँ स्वयं दिल्ली पुगेर १२ बुँदे सहमति पत्रमा हस्ताक्षर गर्नुभएको थियो। निरङ्कुश राजतन्त्रको अन्त्य, लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना र संविधानसभाको निर्वाचनका लागि बाटो खोल्न श्रेष्ठको त्यो साहसिक कूटनीतिक र राजनीतिक निर्णय निर्णायक सिद्ध भयो।

"नेपालमा शान्ति र गणतन्त्र स्थापना गर्न १२ बुँदे सहमति जीवनकै सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक उपलब्धि थियो। बन्दुकको बाटोमा रहेकाहरूलाई शान्तिपूर्ण राजनीतिमा ल्याउनु हाम्रो ऐतिहासिक दायित्व थियो।" — दिवंगत गोपालमान श्रेष्ठ (विगतको एक अन्तर्वार्तामा)

४. राजकीय जिम्मेवारी र शासकीय निष्ठा

प्रजातन्त्र पुनर्स्थापनापछि उहाँले धेरैपटक उच्च राजकीय जिम्मेवारी सम्हाल्नुभयो। उहाँले सम्हालेका मन्त्रालयहरूमा उहाँको कार्यशैली स्वच्छ, अडिग र पारदर्शी मानिन्थ्यो।

• शिक्षा मन्त्रीका रूपमा: शिक्षा क्षेत्रमा संरचनागत सुधार, शिक्षक तथा विद्यार्थीका हकहितका लागि नीतिगत पहल।
• भौतिक पूर्वाधार तथा उपप्रधानमन्त्री: देशका ग्रामीण क्षेत्रमा सडक सञ्जाल विस्तार र भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा जोड।
• गुटबन्दीभन्दा माथि: कांग्रेसभित्र विभिन्न समयमा गुटगत विवाद भए पनि श्रेष्ठ सधैँ विचार र सिद्धान्तमा अडिग रहे।

५. अन्तिम दिनहरू, निधन र राजनीतिक शोक

उमेरको उत्तरार्धमा उहाँ विभिन्न स्वास्थ्य समस्याबाट ग्रसित हुनुहुन्थ्यो। विगत केही महिनादेखि उहाँ क्यान्सर रोगबाट पीडित भई ललितपुरको जावलाखेलस्थित हेलियोस अस्पतालमा उपचाररत हुनुहुन्थ्यो। २०८३ साउन १२ गते मंगलबारका दिन ८३ वर्षको उमेरमा उहाँले अन्तिम सास फेर्नुभयो।

उहाँको निधनको खबरसँगै नेपाली राजनीतिमा शोकको लहर छाएको छ। राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, नेपाली कांग्रेसका सभापति तथा विभिन्न राजनीतिक दलका प्रमुखहरूले शोक वक्तव्य जारी गर्दै उहाँलाई 'नेपाली लोकतान्त्रिक आन्दोलनको एक निडर र समर्पित योद्धा' को रूपमा स्मरण गरेका छन्।

उहाँको पार्थिव शरीरलाई अन्तिम श्रद्धाञ्जलीका लागि सानेपास्थित नेपाली कांग्रेसको केन्द्रीय कार्यालयमा राखिसकेपछि पशुपति आर्यघाटमा राजकीय सम्मानका साथ अन्तिम संस्कार गरिने कार्यक्रम रहेको छ।