​जलविद्युत् निर्यातमा नेपालको नयाँ कीर्तिमान: २९ अर्बभन्दा बढी वैदेशिक मुद्रा भित्रियो

थर्पु (तनहुँ) ।
​नेपालको जलविद्युत् क्षेत्रले आन्तरिक खपत पूरा गर्दै वैदेशिक मुद्रा आर्जनमा ऐतिहासिक सफलता हासिल गरेको छ। नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले सार्वजनिक गरेको पछिल्लो वित्तीय विवरण अनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा छिमेकी मुलुक भारततर्फ विद्युत् निर्यात गरी २९ अर्ब ३२ करोड रुपैयाँभन्दा बढी राजस्व सङ्कलन भएको छ।

​यो आम्दानी अघिल्लो आर्थिक वर्षको तुलनामा करिब ६७.९६ प्रतिशतले बढी हो। अघिल्लो वर्ष नेपालले कुल १७ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँ बराबरको बिजुली भारत निर्यात गरेको थियो। देशभित्र वर्षायाममा माथिल्लो तामाकोशी, त्रिशूली, र अन्य निजी क्षेत्रका आयोजनाहरूबाट बिजुलीको उत्पादन उच्च हुनु र ढल्केबर–मुजफ्फरपुर जस्ता अन्तरदेशीय प्रसारण लाइनको क्षमता अभिवृद्धि हुनुलाई यस सफलताको मुख्य कारण मानिएको छ।

​बाह्य क्षेत्र र शोधनान्तर स्थितिमा सकारात्मक प्रभाव
​विद्युत् निर्यातबाट प्राप्त ठूलो परिमाणको वैदेशिक मुद्राले देशको बाह्य क्षेत्रको अर्थतन्त्रलाई टेवा पुर्‍याएको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकको पछिल्लो मौद्रिक तथा वित्तीय प्रतिवेदन अनुसार विप्रेषण (Remittance) आप्रवाहमा भएको निरन्तर वृद्धि र बिजुली बिक्रीको आम्दानी मिलेर देशको शोधनान्तर स्थिति (Balance of Payment) ९ खर्ब २५ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीले बचतमा पुगेको छ।

​यसले विदेशी मुद्रा सञ्चिति (Foreign Exchange Reserve) लाई मजबुत बनाएको छ, जसबाट नेपाललाई आवश्यक पर्ने वस्तु तथा सेवाको आयात सहज रूपमा धान्न सकिने अवस्था बनेको छ।

​व्यापार घाटा र आन्तरिक चुनौती
​विद्युत् निर्यातमा उल्लेख्य वृद्धि भए तापनि नेपालको समग्र वैदेशिक व्यापार घाटा भने अझै चिताजनक अवस्थामै रहेको छ। भन्सार विभागको तथ्याङ्क अनुसार:

• ​पेट्रोलियम पदार्थको आयात: इन्धनको उच्च आयातले गर्दा बाहिरिने रकम अझै ठूलो छ।
• सवारी साधन र औद्योगिक कच्चा पदार्थ: आन्तरिक उत्पादन सुस्त हुँदा आयातित वस्तुमा निर्भरता कायमै छ।
• कर्जाको मागमा सुस्तता: बैंक तथा वित्तीय संस्थामा कर्जाको ब्याजदर घट्दा पनि निजी क्षेत्रबाट नयाँ लगानीका लागि सोचेअनुसार कर्जा प्रवाह हुन सकेको छैन।

​नेप्से र घरजग्गा बजारको अवस्था
​अर्थतन्त्रको बाह्य क्षेत्र बलियो देखिए पनि आन्तरिक बजार भने अझै पूर्ण रूपमा चलायमान भइसकेको छैन। नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (NEPSE) मा सेयर कारोबार सामान्य उतारचढावका बीच सीमित रहेको छ। त्यसैगरी, घरजग्गा कारोबारमा विगतका वर्षहरूको तुलनामा केही सुधारका सङ्केत देखिए तापनि बैंकहरूको कसिलो नीति र लगानीकर्ताको पर्ख र हेरको अवस्थाका कारण घरजग्गा क्षेत्रमा ठूलो सुधार आउन सकेको छैन।

​स्वतन्त्र अर्थशास्त्रीहरूको विश्लेषण:

"जलविद्युत् र पर्यटनबाट वैदेशिक मुद्रा भित्रिनु सकारात्मक पक्ष हो। तर, इन्धन खपत घटाउन आन्तरिक रूपमै विद्युतीय सवारी र इन्डक्सन चुल्होको प्रयोग नबढाएसम्म र स्थानीय उद्योगलाई प्रवर्द्धन नगरेसम्म वैदेशिक व्यापार घाटाको दिगो समाधान सम्भव छैन।"

​भावी दिशा: बंगलादेशतर्फ विद्युत् व्यापार र पूर्वाधार विकास
​नेपालले भारतका साथै बंगलादेशतर्फ पनि विद्युत् निर्यातको ढोका खोलिसकेको छ। त्रिपक्षीय सम्झौता अनुसार आगामी दिनहरूमा वर्षायामको अतिरिक्त बिजुली बंगलादेश पठाएर राजस्व थप बढाउने प्राधिकरणको योजना छ।

यसका लागि पूर्व-पश्चिम प्रसारण लाइन तथा नयाँ क्रस-बर्डर प्रसारण लाइनहरूको निर्माण कार्यलाई तीव्रता दिनुपर्ने आवश्यकता विज्ञहरूले औँल्याएका छन्।